THE ODYSSEY | 'มหากาพย์' - มติชนสุดสัปดาห์

ภาพยนตร์ | นพมาส แววหงส์

The Odyssey ของคริสโตเฟอร์ โนแลน เป็นหนังที่ตั้งตารอคอยข้ามปีกว่าจะมาปรากฏในจอภาพยนตร์เพื่อให้เต็มตาสมดังจินตนาการอันบรรเจิดของผู้กำกับฯ ฝีมือขั้นเทพที่วางมาตรฐานการทำหนังไว้สูงลิ่ว

และเป็นหนังเรื่อง (feature film) เรื่องแรกที่ถ่ายทำด้วยกล้องไอแม็กซ์ตลอดทั้งเรื่อง

จึงต้องไปดูในโรงไอแม็กซ์ให้สมศักดิ์ศรีกันหน่อย

ตั้งแต่สมัยเรียนมาแล้ว ผู้เขียนคุ้นเคยกับเรื่องราวของมหากาพย์ที่ว่ากันว่าบุคคลที่ชื่อว่าโฮเมอร์เป็นผู้ประพันธ์ แม้จะไม่มีหลักฐานชัดเจนว่าโฮเมอร์มีตัวตนอยู่จริงตามประวัติศาสตร์ และต่อมายังได้แปลหนังสือ Mythology ของอิดิธ แฮมิลตัน ในชื่อไทยว่า “ปกรณัมปรัมปรา” อีกด้วย

มหากาพย์อิเลียด และโอดิสซี เดินเรื่องยืดยาว กินเวลาในชีวิตตัวละครที่เกี่ยวข้องถึง 20 ปี สมัยอายุยังไม่มากนัก อ่านรู้เรื่องสาเหตุของสงครามกรุงทรอย การระดมพลนักรบชาวกรีกกรีธาทัพเรือนับพันลำเดินทางข้ามน้ำข้ามทะเลมาด้วยเหตุของหญิงงามคนเดียว คือ เฮเลนแห่งสปาร์ตา รบกันอยู่ 10 ปีก็ยังตีกรุงทรอยไม่แตก ผลัดกันแพ้ผลัดกันชนะภายใต้การนำของวีรบุรุษผู้นำของทั้งสองฝ่าย

จวบจนโอดิสซิอุส ขุนพลชาวกรีกผู้ชาญฉลาด คิดกลศึกพิชิตชาวทรอยด้วยอุบายม้าไม้ ที่เรียกขานกันต่อมาว่า “ม้าโทรจัน” (Trojan เป็นคำคุณศัพท์สำหรับ Troy)

ด้วยความ “อิน” กับเรื่องราวของมหากาพย์และตัวละครที่ผสานอยู่ในอารยธรรมกรีกโบราณ ความเป็นมาของสงครามเมืองทรอยจึงเป็นนิทานก่อนนอนที่ผู้เขียนชอบเล่าให้ลูกๆ ฟัง…แทนนิทานพื้นบ้านของไทยอย่างปลาบู่ทอง เป็นต้น

เริ่มตั้งแต่เทวีแห่งความบาดหมาง (Eris หรือ Discord) โยนแอปเปิ้ลทองคำที่สลักข้อความว่า “สำหรับผู้ที่งดงามที่สุด” เข้าไปในงานเลี้ยงแต่งงานบนสรวงสวรรค์โอลิมปุส เป็นเหตุให้เกิดกรณีพิพาทแย่งผลแอปเปิ้ลกันใหญ่ในหมู่เทวนารี โดยเฉพาะเฮรา อะธีนา และอะโฟรไดต์

ทำให้ต้องมาขอคำตัดสินของเจ้าชายปารีสบนโลกมนุษย์ ซึ่งถูกโชคชะตาพัดพาให้มาเป็นเด็กเลี้ยงแกะ

อะโฟรไดต์ (หรือเทพีวีนัสของชาวโรมัน) ได้รับเลือกสำหรับตำแหน่งผู้ที่งดงามที่สุดนี้ เพราะติดสินบนปารีสด้วยคำสัญญาจะมอบหญิงงามที่สุดในโลกให้

ซึ่งสตรีนางนั้นเผอิญแต่งงานไปแล้วกับกษัตริย์เมเนเลอุสแห่งสปาร์ตา

กรณีการลักพาเฮเลนแห่งสปาร์ตาไปกรุงทรอยทำให้ชื่อเรียกขานของนางกลายเป็นเฮเลนแห่งทรอยไปเสียยังงั้น

นี่ถ้ามาอยู่ในมหากาพย์รามายณะของอินเดีย หรือรามเกียรติ์ของไทย เฮเลนก็จะเหมือนนางสีดา ผู้ถูก “ยักษ์ลักไปลิงพามา” ให้ต้องตกเป็นที่ครหาหรือเป็นขี้ปากของชาวบ้าน

หลังจากเผด็จศึกด้วยกลยุทธ์ “ม้าไม้” พิชิตทรอยได้อย่างราบคาบและโหดเหี้ยม นักรบชาวกรีกก็เดินเรือกลับบ้านของตนในนครรัฐต่างๆ

การเดินทางข้ามทะเลระหว่างกรีซกับทรอยกินเวลาไม่กี่เดือน

ทว่า นั่นคือจุดเริ่มต้นของการเดินทางอันยาวนานอีก 10 ปีของวีรบุรุษกรีกผู้คิดอุบายพิชิตทรอยได้ คือ โอดิสซิอุส (แมตต์ เดมอน) กลายเป็นมหากาพย์อีกเรื่องคือ The Odyssey

มหากาพย์เรื่องนี้เล่าเรื่องแบบไม่เดินเรื่องเป็นเส้นตรง หรือไม่เป็นไปตามลำดับเหตุการณ์

ซึ่งตรงกับสไตล์การเล่าเรื่องแบบยอกย้อนของคริสโตเฟอร์ โนแลน ในหนังส่วนใหญ่ของเขาอยู่แล้ว

หนังเล่าสลับไปมาระหว่างเรื่องราวของตัวละครสำคัญสามตัว คือ โอดิสซิอุส (แมตต์ เดมอน) ภริยาของเขา (เพเนโลปี, แอนน์ แฮธะเวย์) และลูกชายของเขา (เทเลมาคุส, ทอม ฮอลแลนด์)

บาดแผลจากสงคราม การเดินทางกลับบ้าน ความซื่อสัตย์และการทรยศ และการเติบโตเป็นผู้ใหญ่ (coming of age) เป็นธีมที่โดดเด่นในเรื่อง ซึ่งโนแลนบรรจงสร้างและขยายให้ปรากฏเป็นสารสำคัญอันน่าประทับใจซึ่งหนังสื่อมาถึงคนดูข้ามยุคสมัยราว 3,000 ปี

แม้ว่าอาณาจักรกรีกโบราณจะล่มสลายไปตามกาลเวลาที่หมุนเวียนเปลี่ยนไป แต่เราก็จะยังเห็นภาพสะท้อนของความเป็นมนุษย์ที่ยังคงรักโลภโกรธหลง พยายามผดุงคุณธรรมที่วางไว้เป็นรากฐานแก่อารยธรรมของตน แต่ก็มีจุดอ่อนมากมายหลายด้าน อันมักนำไปสู่จุดจบ ภัยพิบัติหรือความหายนะของผู้อื่น รวมทั้งตนเองด้วย

เรื่องราวของวีรกรรม คุณธรรม ความกล้าหาญ ความอหังการ การแก้แค้น และโทษทัณฑ์ที่มนุษย์ต้องเผชิญท่ามกลางโลกอันผันผวนป่วนปั่นในมหากาพย์เป็นเนื้อหาสำหรับบทละครกรีกจำนวนมาก โดยเฉพาะโศกนาฏกรรมสำคัญๆ ในวรรณกรรมการละครที่ถ่ายทอดส่งต่อกันรุ่นต่อรุ่นมาถึงสมัยปัจจุบัน

ซึ่งกลายเป็นรากฐานอันแน่นหนาแข็งแกร่งของอารยธรรมตะวันตกที่ขยายและกระจายไปทั่วโลก รวมทั้งภาษาที่เราใช้สื่อสารกันในปัจจุบัน

ดูง่ายๆ อย่างชื่อดาวเคราะห์ในระบบสุริยจักรวาล ล้วนเป็นชื่อในเวอร์ชั่นโรมันของเทพเจ้าในปกรณัมดั้งเดิมของกรีกโบราณ ไม่ว่าจะเป็น Mercury (Hermes), Venus (Aphrodite), Mars (Ares), Jupiter (Zeus), Saturn (Cronus), Uranus (Caelus), Neptune (Poseidon)

ดังนั้น ในนิยายวิทยาศาสตร์ จึงนิยมตั้งชื่อดวงดาวไกล้โพ้น และภารกิจอวกาศตามชื่อเทพเจ้าหรือบุคคลในปกรณัมกรีกหรือโรมัน ดูอย่าง Apollo, Artemis, Ulysses (Odysseus ในเวอร์ชั่นกรีก)

คนเจนใหม่ก็ได้รับอิทธิพลจากปกรณัมกรีกโรมันไปโดยไม่รู้ตัว โดยเฉพาะจาก “มังงะ” ของญี่ปุ่นซึ่งเล่าเรื่องราวเก่าแก่จากอารยธรรมกรีกโบราณ

คำหรือวลีจำนวนมากที่วนเวียนอยู่กับเราในชีวิตประจำวัน หรือใช้กันโดยทั่วไป ก็มีที่มาจากปกรณัมกรีกแบบที่เราอาจไม่รู้ เช่น Amazon (เผ่าพันธุ์นักรบหญิงที่แกร่งกล้า) Mentor (ชื่อครูของเทเลมาคุส) lesbians (ชาวเกาะ Lesbos) Siren (นางพรายที่ส่งเสียงแสนเสนาะชวนให้นักเดินเรือมุ่งหน้าไปสู่หายนะ) และอื่นๆ อีกมาก

ยังพูดได้ไม่ถึงไหนเลย แค่รายชื่อนักแสดงดังๆ เฉพาะในบทสำคัญๆ ก็กินเนื้อที่ไปครึ่งค่อนหน้าแล้ว และเกริ่นความสำคัญและความเป็นมาเป็นไปของมหากาพย์กรีก ก็หมดเนื้อที่แล้ว

…ขอคุยต่อถึงตัวหนังในสัปดาห์หน้าก็แล้วกัน

THE ODYSSEY

กำกับการแสดง

Christopher Nolan

แสดงนำ

Matt Damon

Anne Hathaway

Tom Holland

Robert Pattinson

Samantha Morton

Charlize Theron

John Leguizamo

Zendaya

Lupita Nyong’o

Eiliot Page

John Bernthal

Bennie Safdie