Synthetic Biology: เมื่อโรงงานแห่งอนาคต คือ “เซลล์สิ่งมีชีวิต”

เมื่อพูดถึง “โรงงาน” ภาพที่หลายคนนึกถึงอาจเป็นอาคารขนาดใหญ่ เครื่องจักรโลหะ ถังปฏิกรณ์ สายพานลำเลียง และกระบวนการผลิตที่ต้องใช้พลังงานจำนวนมาก แต่ในโลกของ Biotechnology ยุคใหม่ แนวคิดเรื่องโรงงานกำลังเปลี่ยนไปอย่างน่าสนใจ เพราะโรงงานแห่งอนาคตอาจไม่ได้เริ่มต้นจากเครื่องจักรขนาดใหญ่เสมอไป แต่อาจเริ่มจากสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กที่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่า

แบคทีเรีย ยีสต์ หรือสาหร่าย ซึ่งเดิมอาจถูกมองว่าเป็นเพียงจุลินทรีย์ในธรรมชาติ กำลังถูกนำมาออกแบบใหม่ให้ทำหน้าที่เหมือน “โรงงานขนาดจิ๋ว” ภายในเซลล์ นักวิทยาศาสตร์สามารถปรับแต่งกลไกทางชีวภาพของจุลินทรีย์เหล่านี้ เพื่อให้ผลิตสิ่งที่มนุษย์ต้องการได้ ตั้งแต่ยา เอนไซม์ โปรตีน สารเคมีชีวภาพ วัสดุใหม่ ไปจนถึงส่วนผสมในอุตสาหกรรมอาหาร

แนวคิดนี้ คือ หัวใจของ Synthetic Biology หรือชีววิทยาสังเคราะห์ เทคโนโลยีที่ไม่ได้หมายถึงการตัดต่อยีนเพียงอย่างเดียว แต่เป็นการออกแบบระบบชีวภาพให้ทำงานตามเป้าหมาย คล้ายกับการออกแบบระบบวิศวกรรม เพียงแต่สิ่งที่ถูกออกแบบไม่ใช่เครื่องจักรหรือวงจรไฟฟ้า แต่คือเซลล์สิ่งมีชีวิต

จุดที่ทำให้ Synthetic Biology มีความสำคัญต่อภาคอุตสาหกรรม คือ เทคโนโลยีนี้กำลังเปลี่ยนวิธีคิดเรื่องการผลิต จากเดิมที่ต้องพึ่งพากระบวนการเคมีหลายขั้นตอน เพื่อสร้างสารบางชนิด ไปสู่การใช้เซลล์เป็นหน่วยผลิตโดยตรง หากออกแบบได้ดี เซลล์หนึ่งเซลล์อาจไม่ได้เป็นเพียงสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กอีกต่อไป แต่สามารถทำหน้าที่เป็นระบบผลิตที่เติบโต เพิ่มจำนวน และสร้างผลิตภัณฑ์ได้ด้วยตัวเอง

จากโรงงานเคมี สู่โรงงานชีวภาพ

อุตสาหกรรมเคมีแบบดั้งเดิมเป็นรากฐานสำคัญของผลิตภัณฑ์จำนวนมากในชีวิตประจำวัน ตั้งแต่ยา พลาสติก ปุ๋ย สี สารแต่งกลิ่นรส ไปจนถึงสารตั้งต้นที่ใช้ในโรงงานอุตสาหกรรม อย่างไรก็ตาม กระบวนการผลิตหลายประเภทต้องพึ่งพาวัตถุดิบจากปิโตรเคมี ใช้พลังงานสูง ใช้ตัวทำละลายจำนวนมาก หรืออาศัยสภาวะการผลิตที่ซับซ้อน เช่น อุณหภูมิสูง ความดันสูง และการแยกสารหลายขั้นตอน

ในขณะเดียวกัน ธรรมชาติกลับสามารถสร้างสารบางชนิดได้อย่างแม่นยำและมีความจำเพาะสูง ไม่ว่าจะเป็นโปรตีน เอนไซม์ สารออกฤทธิ์ทางชีวภาพ หรือโมเลกุลที่มีโครงสร้างซับซ้อน ซึ่งบางครั้งกระบวนการทางเคมีแบบเดิมผลิตได้ยาก ต้องใช้หลายขั้นตอน หรือมีต้นทุนสูง

Synthetic Biology จึงเข้ามาเป็นทางเลือกใหม่ โดยมองเซลล์สิ่งมีชีวิตเป็นระบบการผลิตที่สามารถออกแบบและปรับแต่งได้ ภายในเซลล์มีเอนไซม์ เส้นทางเมแทบอลิซึม และปฏิกิริยาชีวเคมีจำนวนมากที่ทำงานเชื่อมโยงกัน หากนักวิทยาศาสตร์เข้าใจระบบเหล่านี้มากพอ ก็สามารถปรับทิศทางให้เซลล์เปลี่ยนวัตถุดิบอย่างน้ำตาล ก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ หรือของเหลือทางชีวภาพ ให้กลายเป็นผลิตภัณฑ์ที่มีมูลค่าสูงขึ้นได้

กล่าวได้ว่า Synthetic Biology ทำให้เซลล์ไม่ได้ถูกมองเพียงในฐานะสิ่งมีชีวิต แต่ถูกมองเป็น “แพลตฟอร์มการผลิต” ที่สามารถออกแบบใหม่ได้ตามเป้าหมายของมนุษย์

Synthetic Biology ไม่ใช่แค่การตัดต่อยีน

เมื่อพูดถึงการดัดแปลงสิ่งมีชีวิต หลายคนอาจนึกถึง Genetic Engineering หรือการตัดต่อยีน ซึ่งมักเป็นการปรับเปลี่ยนยีนบางตำแหน่ง เพื่อให้สิ่งมีชีวิตมีคุณสมบัติที่ต้องการ เช่น เพิ่มยีนบางตัว ลดการทำงานของยีนบางตัว หรือทำให้สิ่งมีชีวิตผลิตโปรตีนบางชนิดได้

แต่ Synthetic Biology มีขอบเขตกว้างกว่านั้น เพราะไม่ได้มองยีนเป็นชิ้นส่วนแยกเดี่ยวเท่านั้น แต่มองระบบชีวภาพทั้งระบบว่าเป็นสิ่งที่ออกแบบ ประกอบ ทดสอบ และปรับปรุงได้ คล้ายกับการสร้างระบบวิศวกรรม

แนวคิดสำคัญของเทคโนโลยีนี้ คือ กระบวนการแบบ Design-Build-Test-Learn เริ่มจากการออกแบบระบบชีวภาพ สร้างหรือปรับแต่งเซลล์ ทดสอบว่าเซลล์ทำงานได้ตามต้องการหรือไม่ จากนั้นนำผลลัพธ์ที่ได้กลับมาเรียนรู้และปรับปรุงในรอบต่อไป

หากเปรียบเทียบให้เห็นภาพ Genetic Engineering อาจคล้ายกับการเปลี่ยนอะไหล่บางชิ้นในเครื่องจักร ส่วน Synthetic Biology คล้ายกับการออกแบบสายการผลิตใหม่ทั้งระบบ ตั้งแต่วัตถุดิบที่ป้อนเข้าไป เส้นทางการผลิตภายในเซลล์ เครื่องมือชีวภาพที่ใช้ ไปจนถึงผลิตภัณฑ์สุดท้ายที่ต้องการ

ด้วยเหตุนี้ Synthetic Biology จึงไม่ใช่เพียงเทคนิคทางชีววิทยา แต่เป็นแนวคิดการผลิตแบบใหม่ที่เชื่อมชีววิทยา วิศวกรรม เคมี ข้อมูล และระบบอัตโนมัติเข้าด้วยกัน

Cell Factory: เมื่อจุลินทรีย์กลายเป็นสายการผลิต

หนึ่งในแนวคิดสำคัญของ Synthetic Biology คือ Cell Factory หรือการใช้เซลล์สิ่งมีชีวิตเป็นโรงงานผลิตสาร

จุลินทรีย์อย่างแบคทีเรียและยีสต์มีข้อได้เปรียบหลายด้าน เติบโตได้เร็ว เลี้ยงในถังหมักได้ ควบคุมสภาพแวดล้อมการผลิตได้ และมีระบบชีวเคมีภายในเซลล์ที่สามารถสร้างสารได้หลากหลาย หากออกแบบเส้นทางเมแทบอลิซึมอย่างเหมาะสม จุลินทรีย์หนึ่งชนิดอาจถูกปรับให้ผลิตสารที่ธรรมชาติไม่ได้ผลิต หรือผลิตได้ในปริมาณสูงกว่าปกติ

ตัวอย่างที่เห็นภาพได้ เช่น การออกแบบยีสต์ให้ผลิตสารตั้งต้นของยา การปรับแบคทีเรียให้ผลิตเอนไซม์อุตสาหกรรม การใช้จุลินทรีย์ผลิตกรดอินทรีย์ สารให้กลิ่นรส โปรตีนทางเลือก หรือสารเคมีชีวภาพที่สามารถใช้แทนสารจากปิโตรเคมีบางประเภท

อย่างไรก็ตาม หัวใจของ Cell Factory ไม่ได้อยู่ที่การใส่ยีนเข้าไปในเซลล์เพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การจัดการ “การไหลของคาร์บอน” ภายในเซลล์ให้ไปสู่ผลิตภัณฑ์ที่ต้องการมากที่สุด เซลล์ต้องรับวัตถุดิบ ใช้พลังงาน สร้างสารตัวกลาง และเปลี่ยนสารเหล่านั้นผ่านเอนไซม์หลายขั้นตอน กว่าจะได้ผลิตภัณฑ์ปลายทาง

ความท้าทาย คือ เซลล์ไม่ได้เกิดมาเพื่อผลิตสารให้มนุษย์ในระดับอุตสาหกรรม เซลล์เกิดมาเพื่ออยู่รอดและเพิ่มจำนวน ดังนั้น การออกแบบ Cell Factory จึงต้องหาสมดุลระหว่างการทำให้เซลล์เติบโตได้ดี และการทำให้เซลล์ผลิตสารที่ต้องการได้มากพอ

นี่คือเหตุผลที่ Synthetic Biology ไม่ใช่การปรับยีนเพียงจุดเดียว แต่เป็นการออกแบบระบบการทำงานของเซลล์ให้สอดคล้องกับเป้าหมายการผลิต

เมื่อเซลล์ผลิตยา สารเคมี และวัสดุใหม่

หากมองในเชิงอุตสาหกรรม Synthetic Biology มีศักยภาพกว้างกว่าที่หลายคนคิด เพราะสามารถประยุกต์ใช้ได้กับหลายอุตสาหกรรม

ในอุตสาหกรรมยา เซลล์สามารถออกแบบให้ผลิตสารออกฤทธิ์ทางยา โปรตีนบำบัด แอนติบอดี วัคซีน หรือสารตั้งต้นของยา ซึ่งบางชนิดมีโครงสร้างซับซ้อนเกินกว่าจะผลิตด้วยกระบวนการเคมีแบบดั้งเดิมได้อย่างคุ้มค่า

ในอุตสาหกรรมอาหารและส่วนผสมอาหาร จุลินทรีย์สามารถผลิตเอนไซม์ สารแต่งกลิ่นรส โปรตีนทางเลือก สารให้ความหวาน วิตามิน หรือส่วนประกอบเฉพาะที่ใช้ในผลิตภัณฑ์อาหารแห่งอนาคต

ในอุตสาหกรรมเคมี เซลล์สามารถใช้ผลิตกรดอินทรีย์ แอลกอฮอล์ สารตั้งต้นทางชีวเคมี หรือโมเลกุลที่ต่อยอดเป็นวัสดุชีวภาพ พลาสติกชีวภาพ สารเคลือบ หรือสารเคมีเฉพาะทางได้

ส่วนในอุตสาหกรรมวัสดุ Synthetic Biology เปิดทางไปสู่การผลิตวัสดุที่เลียนแบบธรรมชาติ เช่น เส้นใย โปรตีนโครงสร้าง วัสดุชีวภาพ หรือวัสดุที่เกิดจากจุลินทรีย์โดยตรง เช่น Cellulose จากแบคทีเรีย หรือ Biomaterial ที่ออกแบบให้มีคุณสมบัติเฉพาะ

สิ่งเหล่านี้ทำให้ Synthetic Biology ไม่ได้เป็นเพียงเทคโนโลยีในห้องแล็บ แต่เป็นเครื่องมือที่อาจเปลี่ยนฐานการผลิตของหลายอุตสาหกรรม จากการ “สกัด” หรือ “สังเคราะห์” ไปสู่การ “เพาะเลี้ยง” และ “ออกแบบให้ผลิต”

ทำไมอุตสาหกรรมถึงสนใจ Synthetic Biology

ความน่าสนใจของ Synthetic Biology ไม่ได้อยู่ที่ความล้ำหน้าทางวิทยาศาสตร์เพียงอย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับโจทย์ใหญ่ของโลกการผลิตในปัจจุบัน

โจทย์แรก คือ การลดการพึ่งพาปิโตรเคมี วัตถุดิบจำนวนมากในอุตสาหกรรมเคมีและวัสดุยังมาจากทรัพยากรฟอสซิล หากสามารถใช้วัตถุดิบชีวภาพหรือของเหลือทางชีวภาพเป็น Feedstock แล้วเปลี่ยนเป็นผลิตภัณฑ์ผ่านจุลินทรีย์ได้ อุตสาหกรรมอาจมีทางเลือกใหม่ที่เชื่อมกับเศรษฐกิจชีวภาพมากขึ้น

โจทย์ต่อมา คือ การลดของเสียและเพิ่มความจำเพาะของกระบวนการผลิต เอนไซม์และเซลล์สิ่งมีชีวิตมักทำงานได้เฉพาะเจาะจงสูง ทำให้บางกระบวนการเกิดขึ้นได้ในสภาวะที่อ่อนโยนกว่าเคมีแบบดั้งเดิม เช่น ใช้อุณหภูมิต่ำกว่า ความดันต่ำกว่า หรือใช้ตัวทำละลายน้อยกว่า

อีกโจทย์หนึ่ง คือ การผลิตสารที่กระบวนการเดิมทำได้ยาก โมเลกุลบางชนิดมีโครงสร้างซับซ้อน หรือพบในธรรมชาติในปริมาณน้อย การออกแบบจุลินทรีย์ให้ผลิตสารเหล่านี้อาจช่วยลดการพึ่งพาการสกัดจากธรรมชาติ และทำให้การผลิตมีความสม่ำเสมอมากขึ้น

นอกจากนี้ Synthetic Biology ยังให้ความยืดหยุ่นในการผลิต หากออกแบบระบบชีวภาพได้ดี โรงงานชีวภาพอาจใช้โครงสร้างการหมักใกล้เคียงกัน แต่เปลี่ยนสายพันธุ์จุลินทรีย์หรือ Pathway ภายในเซลล์ เพื่อผลิตสารชนิดใหม่ได้

นี่คือเหตุผลที่ Synthetic Biology ถูกมองว่าเป็นหนึ่งในเทคโนโลยีสำคัญของ Biomanufacturing หรือการผลิตด้วยระบบชีวภาพ ซึ่งอาจกลายเป็นฐานการผลิตใหม่ของอุตสาหกรรมชีวภาพในอนาคต

ทำได้ในแล็บ ยังไม่เท่ากับผลิตได้ในโรงงาน

แม้ Synthetic Biology จะมีศักยภาพสูง แต่ความท้าทายสำคัญ คือ การขยายจากระดับห้องแล็บไปสู่ระดับอุตสาหกรรม

ในแล็บ นักวิทยาศาสตร์อาจออกแบบจุลินทรีย์ให้ผลิตสารที่ต้องการได้ในปริมาณหนึ่ง แต่เมื่อต้องขยายสู่ถังหมักขนาดใหญ่ ปัจจัยหลายอย่างจะซับซ้อนขึ้นทันที เช่น ออกซิเจน การกระจายอาหารเลี้ยงเชื้อ ความเป็นกรด-ด่าง อุณหภูมิ ของเสียที่สะสมในระบบ และความเสถียรของสายพันธุ์จุลินทรีย์

เซลล์ที่ทำงานได้ดีในขวดทดลองอาจไม่ให้ผลลัพธ์เหมือนเดิมในถังหมักระดับโรงงาน เพราะสภาพแวดล้อมภายในถังขนาดใหญ่อาจไม่สม่ำเสมอทุกจุด นอกจากนี้ การผลิตระดับอุตสาหกรรมยังต้องคำนึงถึงต้นทุนอาหารเลี้ยงเชื้อ ระยะเวลาการหมัก ผลผลิตต่อหน่วยวัตถุดิบ การแยกสารปลายทาง และมาตรฐานความปลอดภัย

อีกประเด็นหนึ่ง คือ ความเสถียรของเซลล์ หากจุลินทรีย์ถูกออกแบบให้ผลิตสารที่ไม่จำเป็นต่อการอยู่รอดของตัวเอง เซลล์บางส่วนอาจค่อย ๆ สูญเสียความสามารถในการผลิต หรือเกิดการเปลี่ยนแปลงที่ทำให้ผลผลิตลดลงเมื่อเพาะเลี้ยงหลายรอบ

ดังนั้น ความสำเร็จของ Synthetic Biology จึงไม่ได้วัดจากการออกแบบเซลล์ได้เพียงอย่างเดียว แต่ต้องวัดจากการทำให้เซลล์ผลิตได้จริง คุ้มทุน ปลอดภัย ควบคุมคุณภาพได้ และขยายกำลังการผลิตได้อย่างสม่ำเสมอ

โอกาสของไทยในยุค Biomanufacturing

สำหรับประเทศไทย Synthetic Biology มีความน่าสนใจเป็นพิเศษ เพราะไทยมีฐานทรัพยากรชีวภาพและอุตสาหกรรมที่สามารถเชื่อมกับเทคโนโลยีนี้ได้หลายด้าน

ไทยมีวัตถุดิบจากภาคเกษตรจำนวนมาก เช่น อ้อย มันสำปะหลัง ข้าว ข้าวโพด ยางพารา ผลไม้ รวมถึงของเหลือจากอุตสาหกรรมเกษตรและอาหาร วัตถุดิบเหล่านี้สามารถถูกมองเป็น Feedstock ของกระบวนการชีวภาพได้ หากมีการจัดการและแปรรูปอย่างเหมาะสม

ในมุมอุตสาหกรรม Synthetic Biology สามารถเชื่อมกับหลายสาขาที่ไทยมีศักยภาพ เช่น อุตสาหกรรมอาหารและส่วนผสมอาหาร อุตสาหกรรมเอนไซม์ อุตสาหกรรมสมุนไพรและสารออกฤทธิ์ อุตสาหกรรมวัสดุชีวภาพ พลังงานชีวภาพ และเคมีภัณฑ์ชีวภาพ

แนวคิดนี้ยังสอดคล้องกับทิศทาง BCG หรือ Bio-Circular-Green Economy ที่มุ่งใช้ฐานชีวภาพของประเทศมาสร้างมูลค่าเพิ่ม ลดของเสีย และใช้ทรัพยากรให้คุ้มค่ามากขึ้น

อย่างไรก็ตาม โอกาสนี้จะเกิดขึ้นได้จริงก็ต่อเมื่อไทยไม่ได้มอง Synthetic Biology เป็นเพียงงานวิจัยในมหาวิทยาลัย แต่ต้องเชื่อมต่อให้ถึงระดับอุตสาหกรรม ตั้งแต่การวิจัยสายพันธุ์จุลินทรีย์ การออกแบบ Pathway การพัฒนา Bioprocess การสร้าง Pilot Plant การทดสอบมาตรฐาน ไปจนถึงการผลิตเชิงพาณิชย์

หากไทยต้องการเข้าสู่ Biomanufacturing อย่างจริงจัง สิ่งที่ต้องสร้างจึงไม่ใช่แค่ห้องแล็บ แต่คือระบบนิเวศที่เชื่อมวิทยาศาสตร์เข้ากับโรงงานจริง

ความปลอดภัยและกฎระเบียบยังเป็นโจทย์สำคัญ

เมื่อพูดถึงการออกแบบสิ่งมีชีวิต คำถามเรื่องความปลอดภัยย่อมตามมาเสมอ โดยเฉพาะเมื่อจุลินทรีย์ถูกปรับแต่งให้มีความสามารถใหม่ หรือถูกนำไปใช้ในระดับการผลิตขนาดใหญ่

ประเด็นสำคัญไม่ได้มีเพียงว่าสิ่งมีชีวิตที่ออกแบบขึ้นมาจะผลิตสารได้หรือไม่ แต่ต้องถามด้วยว่าสิ่งมีชีวิตนั้นถูกควบคุมอย่างไร อยู่ในระบบปิดหรือไม่ มีโอกาสหลุดรอดสู่สิ่งแวดล้อมหรือไม่ ผลิตภัณฑ์ปลายทางปลอดภัยเพียงใด และกระบวนการผลิตสามารถตรวจสอบย้อนกลับได้หรือไม่

อุตสาหกรรม Synthetic Biology จึงต้องเดินคู่กับมาตรฐานด้าน Biosafety, Biosecurity, Quality Control และ Regulatory Framework ที่ชัดเจน เพราะเทคโนโลยีนี้เกี่ยวข้องทั้งกับสุขภาพ สิ่งแวดล้อม อุตสาหกรรมอาหาร ยา และวัสดุชีวภาพ

หากระบบกำกับดูแลดี เทคโนโลยีนี้จะช่วยสร้างความเชื่อมั่นให้กับตลาดและผู้บริโภค แต่หากขาดมาตรฐาน ความกังวลด้านความปลอดภัยอาจกลายเป็นอุปสรรคสำคัญต่อการนำไปใช้จริง

จากเซลล์หนึ่งเซลล์ สู่อนาคตของการผลิต

Synthetic Biology กำลังทำให้เส้นแบ่งระหว่างชีววิทยาและอุตสาหกรรมการผลิตใกล้กันมากขึ้น จากเดิมที่โรงงาน คือ สถานที่ผลิตด้วยเครื่องจักรและกระบวนการเคมี วันนี้เซลล์สิ่งมีชีวิตกำลังถูกออกแบบให้เป็นอีกหนึ่งรูปแบบของโรงงาน

แน่นอนว่า Synthetic Biology ไม่ได้จะมาแทนที่อุตสาหกรรมเคมีทั้งหมดในทันที และไม่ใช่ทุกผลิตภัณฑ์ที่จะเหมาะกับการผลิตด้วยเซลล์ แต่สำหรับสารบางกลุ่มที่มีโครงสร้างซับซ้อน ต้องการความจำเพาะสูง หรือสามารถผลิตจากวัตถุดิบชีวภาพได้ เทคโนโลยีนี้อาจเป็นทางเลือกที่มีศักยภาพอย่างมาก

ความท้าทายสำคัญ คือ การทำให้สิ่งที่ประสบความสำเร็จในแล็บสามารถขยายสู่โรงงานได้จริง เพราะโลกอุตสาหกรรมไม่ได้ตัดสินจากความเป็นไปได้ทางวิทยาศาสตร์เพียงอย่างเดียว แต่ตัดสินจากต้นทุน ความเสถียร คุณภาพ มาตรฐาน และความสามารถในการผลิตซ้ำได้อย่างต่อเนื่อง

หากอุตสาหกรรมสามารถเชื่อมต่อความรู้ด้านชีววิทยาเข้ากับวิศวกรรมการผลิตได้สำเร็จ เซลล์สิ่งมีชีวิตอาจไม่ได้เป็นเพียงวัตถุศึกษาทางชีววิทยาอีกต่อไป แต่จะกลายเป็นหน่วยผลิตสำคัญของโลกอุตสาหกรรมยุคใหม่

ในวันนั้น โรงงานแห่งอนาคตอาจไม่ได้เริ่มต้นจากเสียงเครื่องจักรขนาดใหญ่เสมอไป แต่อาจเริ่มจากเซลล์เล็ก ๆ ที่ถูกออกแบบให้ผลิตสิ่งที่โลกต้องการได้อย่างแม่นยำ คุ้มค่า และยั่งยืนกว่าเดิม

แหล่งอ้างอิง

Grand View Research. Synthetic Biology Market Size & Share Industry Report. https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/synthetic-biology-market

OECD. Financing instruments and policy levers to harness biomanufacturing for climate, biodiversity and growth. https://www.oecd.org/en/publications/financing-instruments-and-policy-levers-to-harness-biomanufacturing-for-climate-biodiversity-and-growth_48bec995-en/full-report.html

OECD. Synthetic biology in focus. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2025/02/synthetic-biology-in-focus_42893a6a/3e6510cf-en.pdf

BCG Economy Model. Background – Bio-Circular-Green Economy Model. https://www.bcg.in.th/eng/background/

Royal Thai Embassy, Washington D.C. Bio-Circular-Green Economic Model. https://washingtondc.thaiembassy.org/en/page/bio-circular-green-economic-mode-bcg