สถานีนครลำปาง กับ “ป้าดา” รถจักรดีเซล 70 ปีที่ยังทำงานทุกวัน

ถ้าถามว่าสถานีรถไฟที่งามที่สุดในภาคเหนือคือที่ไหน คำตอบของคนส่วนใหญ่จะไม่ใช่เชียงใหม่ แต่คือ สถานีนครลำปาง — สถานีอาคารสองชั้นครึ่งตึกครึ่งไม้ที่ออกแบบโดยวิศวกรชาวเยอรมัน ผสมผสานสถาปัตยกรรมบาวาเรียนกับลวดลายพื้นเมืองล้านนาไว้ในอาคารเดียว และยืนตระหง่านอยู่ที่ตำบลสบตุ๋ย อำเภอเมือง จังหวัดลำปาง มาแล้วกว่าร้อยปี

2459 : ปีที่รถไฟมาถึงเมืองรถม้า

ความย้อนแย้งที่น่าสนใจมากของลำปางคือเมืองที่ขึ้นชื่อเรื่องรถม้า กลับมีสถานีรถไฟที่งามที่สุดในภาคเหนือ — และทั้งสองอย่างอยู่ร่วมกันได้อย่างไม่ขัดแย้ง

สถานีรถไฟนครลำปาง เริ่มก่อสร้างใน พ.ศ. 2458 และเปิดทำการเดินรถตั้งแต่ พ.ศ. 2459 ในสมัยรัชกาลที่ 6 เป็นส่วนหนึ่งของการขยายเส้นทางรถไฟสายเหนือจากกรุงเทพฯ ขึ้นไปเชื่อมเมืองทางเหนือ การที่รถไฟมาถึงลำปางในปีนั้นเปลี่ยนเมืองนี้จากเมืองค้าไม้สักในหุบเขาให้กลายเป็นศูนย์กลางการขนส่งสำคัญของภาคเหนือ

Ernst Altmann และสูตรผสมที่ไม่มีที่ไหนเหมือน

สิ่งที่ทำให้สถานีนครลำปางต่างจากสถานีรถไฟทุกแห่งในไทยคือสถาปัตยกรรมที่ไม่ยึดติดกับรูปแบบเดียว

อาคารหลังนี้ออกแบบโดยนายเอินสท์ อัลท์มันน์ (Ernst Altmann) วิศวกรชาวเยอรมัน ตามรูปแบบสถาปัตยกรรมตะวันตก แบบบาวาเรียน คอทเทจ (Bavarian Cottage) ที่มีการใช้ไม้ทแยงมุมยึดไม่ให้อาคารโยก ซึ่งเป็นเทคนิคการก่อสร้างแบบเยอรมัน ผสมผสานกับการประดับตกแต่งด้วยหัวเสาและซุ้มโค้ง รวมถึงลวดลายพื้นเมือง สันนิษฐานว่าได้รับแรงบันดาลใจจากประตูโขงที่วัดพระธาตุลำปางหลวง

ผลลัพธ์คืออาคารที่มีความเป็นเยอรมันในโครงสร้าง มีความเป็นยุโรปในซุ้มโค้งและหัวเสา และมีความเป็นล้านนาในลวดลายไม้ฉลุ สามวัฒนธรรมในหลังคาเดียวกัน ซึ่งไม่ขัดแย้งกันเลย แต่กลับงดงามอย่างมีเอกลักษณ์

รางวัลอนุรักษ์ดีเด่น และวันที่สมาคมสถาปนิกสยามมองเห็นคุณค่า

ในปี พ.ศ. 2536 สถานีรถไฟนครลำปาง ได้รับการคัดเลือกจากคณะกรรมการอนุรักษ์สถาปัตยกรรมแห่งสมาคมสถาปนิกสยามในพระบรมราชูปถัมภ์ ให้เป็นอาคารอนุรักษ์ดีเด่น ประเภทอาคารสถาบันและสาธารณะ ประจำปี พ.ศ. 2536 การยอมรับนั้นไม่เพียงยืนยันคุณค่าทางสถาปัตยกรรม แต่ยังบันทึกว่าอาคารนี้ได้รับการดูแลรักษามาตลอดเวลาโดยไม่ทิ้งรูปแบบดั้งเดิม

ปัจจุบันอาคารสถานียังคงสภาพใกล้เคียงกับวันที่สร้างมากที่สุดเมื่อเทียบกับสถานีรถไฟขนาดใหญ่อื่นๆ ในไทย ซึ่งหลายแห่งถูกปรับปรุงจนเสียเอกลักษณ์ไป

ไก่ขาวและเซรามิก : ของฝากที่ซื้อได้ไม่ต้องออกจากสถานี

ในขณะที่รอขบวนรถไฟ หรือหลังลงจากขบวน สิ่งหนึ่งที่ทำให้สถานีนครลำปางมีชีวิตชีวาคือร้านขายไก่ขาวในสถานีที่เปิดมาอย่างยาวนาน

ลำปางเป็นเมืองที่ขึ้นชื่อเรื่องไก่ขาวลำปางและถ้วยเบญจรงค์ตราไก่ มาจากดินขาวคุณภาพสูงที่มีในจังหวัดซึ่งช่วยสนับสนุนอุตสาหกรรมเซรามิกให้เจริญรุ่งเรือง ในสถานีรถไฟมีแม่ค้าขายไก่ขาวทอดและไก่ขาวต้มที่เตรียมขึ้นมาต้อนรับผู้โดยสารขบวนรถตั้งแต่เช้ามืด ซึ่งยังคงประเพณีการขายอาหารบนชานชาลาแบบดั้งเดิมที่หาได้ยากมากในยุคปัจจุบัน

จุดที่ทำให้สถานีนครลำปางโดดเด่นกว่าสถานีรถไฟสวยๆ ทั่วไปคือมีสิ่งที่มีชีวิตและขยับได้อยู่ในนั้น

อย่าลืมรอทักทาย ‘ป้าดา’ รถจักรดีเซลไฟฟ้าดาเวนพอร์ท (Davenport) ขนาด 500 แรงม้า ที่เหลือใช้งานอยู่ไม่กี่คันในประเทศ ซึ่งอายุอานามก็ปาไป 69 ปีเข้าไปแล้ว ป้าดาจะมาทำหน้าที่สับเปลี่ยนขบวนรถไฟโดยสารทุกเช้าเย็น

รถจักรดาเวนพอร์ทเป็นรถจักรที่ผลิตโดย Davenport-Besler Company ในสหรัฐอเมริกา ถูกนำเข้ามาใช้ในการรถไฟไทยในยุคที่ไทยปรับเปลี่ยนจากรถไฟไอน้ำมาเป็นดีเซล ปัจจุบันเหลืออยู่น้อยมากในประเทศและส่วนใหญ่ถูกปลดประจำการไปแล้ว แต่ “ป้าดา” ที่ลำปางยังคงทำหน้าที่สับเปลี่ยนขบวนอยู่ในทุกเช้าและเย็น กลายเป็นจุดดึงดูดของคนรักรถไฟและนักถ่ายภาพที่มาเยือนสถานีนี้เป็นพิเศษ

โครงการรถไฟทางคู่และอนาคตที่กำลังมา

สถานีนครลำปางไม่ได้หยุดอยู่กับอดีตเพียงอย่างเดียว เพราะยังมีอนาคตที่รออยู่ข้างหน้า

สถานีรถไฟนครลำปางเป็นสถานีหนึ่งในโครงการรถไฟทางคู่ช่วงเด่นชัย-เชียงใหม่ ซึ่งเป็นโครงการขนาดใหญ่ที่จะเพิ่มขีดความสามารถในการขนส่งทางรางในภาคเหนือ การก้าวไปข้างหน้านั้นไม่ได้หมายความว่าต้องทิ้งของเก่าไป และสถานีนครลำปางคือหลักฐานที่ดีที่สุดว่าทั้งสองอย่างอยู่ร่วมกันได้

เหตุผลที่ต้องลงที่ลำปาง แม้จะไปเชียงใหม่

ถ้าเคยนั่งรถไฟสายเหนือแล้วผ่านลำปางโดยไม่ลง บทความนี้อาจเป็นเหตุผลให้ลองวางแผนใหม่ — ลงที่สถานีนครลำปาง เดินชมสถาปัตยกรรมที่วิศวกรชาวเยอรมันออกแบบเมื่อร้อยกว่าปีก่อน ซื้อไก่ขาวทอดจากร้านบนชานชาลา รอดูป้าดาออกมาทำงาน แล้วค่อยขึ้นรถต่อไปเชียงใหม่ หรืออยู่ค้างคืนสักคืนเพื่อดูว่าเมืองรถม้าแห่งนี้มีอะไรให้ค้นหาอีกมากแค่ไหน